Trong điều trị bệnh trĩ—đặc biệt là trĩ ngoại và trĩ nội sa ra ngoài không co lên được—bên cạnh thuốc uống, Y học cổ truyền còn lưu truyền những thủ thuật ngoại khoa có tính chọn lọc cao. Nguyên Hoa Tuyến là một trong những kỹ thuật tiêu biểu, được ghi chép trong Y Tông Kim Giám của danh y Ngô Khiêm, dựa trên nguyên lý làm khô – hoại tử khô búi trĩ một cách có kiểm soát.
Thông tin định danh
- Tên kỹ thuật/bài thuốc: Nguyên Hoa Tuyến
- Xuất xứ: Y Tông Kim Giám (đời Thanh)
- Phân loại: Thuốc dùng ngoài – thủ thuật ngoại khoa Đông y
- Chủ trị: Trĩ ngoại; trĩ nội sa ra ngoài, búi trĩ lòi không co lên
Thành phần và quy trình bào chế đặc biệt
Khác với thuốc uống, Nguyên Hoa Tuyến là quy trình tạo sợi chỉ tẩm dược chất, dùng để thắt tại gốc búi trĩ.
Nguyên liệu
- Nguyên hoa (20 g)
- Tính vị: Đắng, cay; tính hàn (một số tài liệu ghi ôn/nóng tùy cách chế); có độc
- Công năng: Trục thủy mạnh, tiêu đàm, sát trùng, công độc. Trong kỹ thuật này, khả năng hút dịch mô và công phá mô bệnh giúp búi trĩ teo nhanh và hoại tử khô.
- Bích tiền chỉ (8 g)
- Chỉ tơ trắng (thường là tơ tằm), bền – dai, làm cốt để dược chất bám và thực hiện thao tác thắt.
Quy trình bào chế (theo nguyên bản)
- Cho Nguyên hoa và Bích tiền chỉ vào bình sành.
- Đổ 200 ml nước, đun văn hỏa đến khi cạn hoàn toàn để dược chất thấm sâu vào sợi chỉ.
- Lấy chỉ ra, phơi râm (âm can) cho khô, bảo quản kín dùng dần.
Cơ chế tác dụng và cách dùng
Cơ chế “Hóa thát” (làm rụng trĩ)
Nguyên Hoa Tuyến phối hợp hai cơ chế:
- Cơ học: Sợi chỉ thắt chặn nguồn máu nuôi búi trĩ → thiếu máu cục bộ.
- Dược học: Hoạt chất Nguyên hoa trục thủy mạnh, thẩm thấu tại chỗ, hút cạn dịch mô, khiến búi trĩ teo – khô – rụng (hoại tử khô), hạn chế viêm lan rộng.
Cách dùng (thao tác chuyên môn)
- Chuẩn bị: Vệ sinh vùng hậu môn và búi trĩ; thường ngâm rửa bằng nước sắc Kinh giới, Hòe hoa trước thủ thuật.
- Thực hiện: Dùng chỉ Nguyên Hoa Tuyến buộc đúng gốc búi trĩ.
- Diễn tiến: Búi trĩ chuyển tím, khô dần và tự rụng sau 3–7 ngày (tùy kích thước).
Cảnh báo an toàn tuyệt đối
Đây là phương pháp xâm lấn, sử dụng dược liệu có độc tính. Chỉ thực hiện bởi người có chuyên môn.
Chống chỉ định
- Phụ nữ có thai: Tuyệt đối không dùng. Nguyên hoa trục thủy mạnh, có độc, ảnh hưởng thai khí.
- Người suy nhược nặng: Khí huyết hư tổn không phù hợp phép công phạt.
Tương tác thuốc nguy hiểm – “Thập bát phản”
- Nguyên hoa kỵ Cam thảo.
- Lưu ý: Trong suốt quá trình điều trị (kể cả dùng ngoài), không dùng bài thuốc hoặc thực phẩm có Cam thảo, tránh phản ứng độc.
Cảnh báo thực hành
- Thắt sai vị trí (dính cơ vòng) có thể gây đau và hoại tử không mong muốn.
- Yêu cầu vô khuẩn nghiêm ngặt để phòng bội nhiễm (uốn ván…).
- Khuyến nghị: Không tự làm tại nhà. Nên thực hiện tại cơ sở Y học cổ truyền uy tín hoặc phòng khám Đông y, bởi bác sĩ/lương y có tay nghề.
5. Kết luận
Nguyên Hoa Tuyến là một kỹ thuật thắt trĩ cổ điển, tinh tế của Đông y, kết hợp cơ học và dược học để xử lý búi trĩ theo cơ chế hoại tử khô có kiểm soát. Dù hiệu quả trong chỉ định phù hợp, phương pháp này đòi hỏi chuyên môn cao và tuân thủ an toàn tuyệt đối. Việc thăm khám, chỉ định và thực hiện cần được tiến hành bởi người hành nghề đủ năng lực tại cơ sở uy tín.
