Bạch Phấn Tán là gì?
Bạch Phấn Tán là một cổ phương dùng ngoài nổi tiếng trong Đông y, chuyên trị lở loét, mụn nhọt, chốc ghẻ lâu ngày khó lành, đặc biệt được ghi chép trong y văn nhi khoa của danh y Tiền Ất.
Cơ chế chính của bài thuốc là: làm khô vết thương – sát trùng – sinh cơ tái tạo da non.
Công năng – Chủ trị của Bạch Phấn Tán
Công năng chính
- Táo thấp – hút mủ: làm khô nhanh vết loét ướt, rỉ dịch.
- Sát trùng – tiêu độc: hạn chế bội nhiễm tại chỗ.
- Sinh cơ – liễm sang: thúc đẩy mọc da non, khép miệng vết thương.
Chủ trị thường gặp
- Lở loét ngoài da, mụn nhọt đã vỡ lâu ngày không liền miệng.
- Chốc đầu, ghẻ lở, viêm da nhiễm trùng.
- Lở mũi (tỵ cam) ở trẻ em theo y văn cổ.
Thành phần & Phân tích dược lý
1. Bạch Cập (Rhizoma Bletillae)
- Tính vị: đắng, ngọt, chát – tính bình.
- Tác dụng nổi bật: sinh cơ, liễm sang.
- Cơ chế: giàu chất nhầy, tạo màng bảo vệ, giúp thu miệng vết loét, kích thích mô hạt phát triển.
2. Ô Tặc Cốt (Mai mực – Os Sepiae)
- Tính vị: mặn, chát – tính ôn.
- Tác dụng: táo thấp, cầm máu.
- Cơ chế: thấm hút dịch mủ mạnh, giúp vết thương nhanh khô, sạch.
3. Khinh Phấn (Calomelas – hợp chất thủy ngân)
- Tính vị: cay, lạnh – có độc.
- Tác dụng: sát trùng, tiêu độc mạnh.
- Cơ chế: tiêu diệt vi khuẩn, mô hoại tử tại chỗ; dùng rất ít, chỉ bôi ngoài.
Tỷ lệ cổ phương: 3 vị đẳng phân (bằng nhau), tán bột mịn.
Lâm sàng
- Vết loét ướt, chảy nước vàng không khô.
- Mụn nhọt vỡ mủ nhưng lâu lành.
- Chốc lở, ghẻ có dấu hiệu nhiễm trùng ngoài da.
- Lở mũi ở trẻ em (dùng thận trọng, diện tích nhỏ).
Cách bào chế và sử dụng Bạch Phấn Tán
Cách bào chế
- Ô tặc cốt: làm sạch mặn, sấy khô, tán bột mịn.
- Bạch cập: rửa sạch, sấy giòn, tán bột mịn.
- Khinh phấn: nghiền rất mịn, dùng lượng nhỏ.
- Trộn đều, bảo quản lọ kín – tránh ẩm.
Cách dùng
- Vệ sinh vùng tổn thương (nước muối sinh lý).
- Lau khô, rắc bột trực tiếp lên vết loét.
- Vết sâu/khó rắc: trộn bột với dầu mè để bôi.
Cảnh báo an toàn
Độc tính Khinh Phấn
- Tuyệt đối không uống – chỉ bôi ngoài.
- Không dùng kéo dài, không bôi diện rộng.
- Tránh dùng cho trẻ sơ sinh, người suy gan thận nặng.
Tương tác thuốc (Thập bát phản)
- Bạch cập kỵ nhóm Ô đầu (Phụ tử, Xuyên ô, Thảo ô…).
- Người đang uống thuốc thang có Phụ tử cần hỏi thầy thuốc trước khi dùng, dù chỉ bôi ngoài.
Vệ sinh
- Bột phải tán cực mịn, bảo quản sạch để tránh bội nhiễm.
Kết luận
Bạch Phấn Tán là cổ phương ngoại khoa tiêu biểu của Đông y, phối hợp hài hòa giữa sát trùng – hút mủ – sinh cơ. Tuy nhiên, do có Khinh phấn (độc), bài thuốc chỉ nên dùng theo chỉ định và được giám sát bởi thầy thuốc Y học cổ truyền, nhằm đảm bảo hiệu quả và an toàn.
